| Paul en Ludwig Wittgenstein: Familie in oorlogstijd |
| Vrijdag 13 Februari 2009 13:56 |
|
Als student begreep ik vele politiek filosofische werken beter omdat professor Lucas van der Land tijdens zijn colleges de personen tot leven bracht. Over Wittgenstein zijn prachtige boeken verschenen. Onder andere van de hand van W.F. Hermans die hem in Nederland bij een groter publiek introduceerde en de biografie van Ray Monk “Het heilige moeten”. Mijn aandacht werd recent getrokken door het boek met de titel: “The house of Wittgenstein. A family at war”, geschreven door Alexander Waugh. Het boek behandelt de familiegeschiedenis van de Wittgensteins: een Joodse familie in Wenen. Deze familie was steenrijk. Het vermogen was ontstaan in de ijzer- en staalindustrie. De meeste aandacht gaat in het boek uit naar Paul Wittgenstein de broer van de filosoof Ludwig. Paul is een begenadigd pianist. Hij raakt tijdens de Eerste Wereldoorlog een van zijn armen kwijt. Er wordt gevreesd voor zijn carrière, maar door een enorme wilskracht blijft hij met een arm piano spelen. Diverse componisten gaan stukken voor de eenarmige pianist schrijven. Hij voert deze stukken later met succes in vele concertzalen op. Vele componisten kenden de familie omdat zij in de binnenstad van Wenen een paleis bezaten waar regelmatig componisten en artiesten werden uitgenodigd. De Eerste Wereldoorlog betekent het einde van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, waardoor de invloedrijke positie van Oostenrijk en de culturele diversiteit van Wenen onder druk kwam te staan. Dat heeft ook invloed op de familie Wittgenstein. De etnische spanningen namen toe en in Duitsland ontstond een nationaal-socialistische beweging. In 1933 komt Hitler aan de macht en is het duidelijk dat hij aanspraak gaat maken op Oostenrijk. Dit wordt geregeld met de Anschluss. Het boek over de familie Wittgenstein in de oorlog is intrigerend omdat het enorme vermogen waar de Duitsers op uit waren de Joodse familie onderhandelingsruimte met de nazi’s gaf, waardoor zij konden blijven reizen, zich in het buitenland konden blijven vestigen en redelijk ongeschonden de oorlog doorkwamen. Hoewel het boek vooral ingaat op het leven van Paul, komt broer Ludwig vanzelfsprekend vaak aan de orde. Twee interessante punten vielen mij op. Ook in dit boek valt te lezen dat Wittgenstein en Hitler klasgenoten waren in Linz. Een tweede aspect dat opvalt is dat de familie Wittgenstein zelf nooit in het werk van hun beroemde filosofische zoon heeft geloofd. Terwijl een filosoof als Bertrand Russell en de econoom Keynes hem als een genie benaderden (hij was lid van de Bloomsbury group), vond de familie hem een charlatan. Ze begrepen niet veel van zijn teksten. Een familie in oorlog is een prachtig geschreven boek. Aan de hand van een uitzonderlijke familie wordt het begin van de 20e eeuw beschreven. Alexander Waugh, The House of Wittgenstein. A family at War, Bloomsbury Publishing Plc., London, 2008 |
Ik heb altijd veel moeite gedaan het werk van de filosoof Ludwig Wittgenstein te begrijpen. Dat is mijn nooit meegevallen. Ik kom weinig collega’s tegen die durven te bekennen dat een deel van zijn werk tamelijk ondoorgrondelijk is. Meestal kies ik in het geval van onbegrijpelijk proza de omweg van secundaire literatuur om het originele werk beter te kunnen begrijpen. Dat is dikwijls via biografieën.