Oud minister Zalm is zeer kundig. Hij was een uitstekende minister van Financiën. Hij zal zijn klus bij de ABN AMRO waarschijnlijk ook goed uitvoeren. Dat hij de managers van ABN AMRO ontslag aanzegt als zij hun bonus niet inleveren is wederom een vliegende start.

Zalm heeft over zijn periode als minister een boek geschreven. Hoewel de titel – Gerrit Zalm: De romantische boekhouder – veel verwachtingen wekt, valt het boek mij toch een beetje tegen. Zalm verbloemt in zijn boek ook niet dat hij een voorliefde heeft voor technocraten op wiens kennis en gezag je blind kunt varen.

In het boek toont hij zich ook geen romanticus maar een saaie technocratische boekhouder. Begrijp mij niet verkeerd: voor studenten Openbare Financiën is het een heel goed boek. Het is vooral een uiteenzetting hoe het ministerie van Financiën werkt, hoe een ambtelijke carrierè verloopt en op welke manier de rijksbegroting in elkaar steekt. (Deel I en II).

Bovendien gaat Zalm nog uitgebreid in op het buitenlands financieel beleid. (Deel IV). Dat is gezien de globalisering van de economie en de internationalisering van politiek en bestuur geen overbodige luxe. Met name van deel III – de politiek - had ik meer verwacht. Zalm geeft een keurige beschrijving van de politieke gebeurtenissen tijdens Paars en Balkenende I, II en III. Maar de spade gaat niet echt diep de grond in. Zalm blijft bovendien buitengewoon beleefd naar de andere hoofdrolspelers. Dat is een goede karaktereigenschap, maar het maakt je minder geschikt om goede memoires te schrijven. Zalm maakt nog geen begin met een analyse van het imploderen van Paars en hoe de politieke ontwikkelingen daarna zijn verlopen.

Ook ontbreekt een goede analyse van de VVD en wat de gevolgen van het uittreden van Geert Wilders en Rita Verdonk zullen zijn.  Het is ook jammer dat wij geen beter beeld van de persoon Zalm krijgen en van zijn politiek filosofische opvattingen. Ik vind het een gemiste kans dat Zalm niet reflecteert op zijn overgang van de PvdA naar de VVD. Dat is een interessante politieke overgang, maar waarom dat bij Zalm gebeurt blijft onduidelijk. Een opmerking dat de verzorgingsstaat uit zijn voegen is gegroeid, lijkt mij niet voldoende als verklaring.  Het was ook interessant geweest meer te vernemen hoe een zoon van een kolenboer zich in allerlei milieus heeft gehandhaafd. Bijna niets daarover.

Misschien leg ik de lat te hoog, omdat ik dikwijls memoires of biografieen over Amerikaanse of Britse politici lees. Die zijn openhartiger en gaan ook over de grote politieke vraagstukken en de tijdgeest. Het boek van Zalm past geheel in de Nederlandse traditie van politieke memoires. Er zijn ellenlange verhalen over secretaresses en chauffeurs die allemaal voortreffelijk werk verrichten. Zalm schrijft zelfs een hele paragraaf over het onderwerp politiek en chauffeurs. Hij probeert daarin te verklaren waarom chauffeurs een voorkeur hebben voor VVD bewindspersonen.

Dit is een opmerkelijk verschijnsel. Chauffeurs hebben meestal geen academische opleiding maar wel mensenkennis. Ze wisselen onderling informatie uit en zien een patroon. Er gaan de meest afschuwelijke anecdotes rond hoe PvdA-bewindslieden omgaan met chauffeurs (p.308).

Dat VVD’ers gewend zijn leiding te geven kan niet de verklaring zijn. Zalm weet het antwoord. PvdA’ers zijn vooral bezig met de mensheid en niet met mensen.  Hoewel ik grote waardering kan opbrengen voor grappen over socialisten, leidt de aandacht voor secretaresses en chauffeurs de aandacht teveel af van de politieke ontwikkelingen. Zalm heeft jarenlang in de Treveszaal gezeten. Ik had meer willen lezen over het in elkaar zakken van Paars en de zoektocht naar stabiliteit van de kabinetten Balkenende.

Gerrit Zalm, De romantische boekhouder, Uitgeverij Balans, Amsterdam, 2009