Enige kanttekeningen bij de Europese verkiezingen. 

De Partij voor de Vrijheid (PVV) van Geert Wilders heeft bij de Europese verkiezingen een eclatant succes behaald. Vanuit het niets kwam de PVV met vier zetels in het Europees Parlement. Daarnaast hebben Groen Links en D66 sterk gewonnen. Beide partijen hadden een duidelijk standpunt. D66 profiteerde mede omdat Pechtold zich principieel opstelde ten opzichte van Wilders. Bij de komende verkiezingen zal de strijd vooral tussen Wilders en Pechtold gaan.

De PvdA was de grote verliezer. De vaste handen van Wouter Bos  bij de aanpak van de kredietcrisis leverde niet het verwachte electorale dividend op. De crisis duurde te lang om het vertrouwen vast te houden. Het verlies van de socialisten was bovendien een algemene trend in Europa. In een crisis kiest men eerder conservatief. Bovendien heeft het socialisme in vele voormalige Oostbloklanden nog altijd een slechte naam. Bovendien waren vele socialisten in bonnetjesschandalen betrokken. Niet alleen de PvdA verloor, maar ook het CDA van Balkenende.

Dat is minstens zo interessant, omdat juist de Christen Democratie in vele Europese landen won. Waarom was dat in Nederland niet het geval? Een deel van de CDA achterban lijkt ontevreden over de zittende coalitie en maakte de overstap naar de PVV. Het verlies bij deze Europese verkiezingen zal de onrust binnen het CDA verder aanwakkeren. De VVD verloor minder dan verwacht. Van Baalen deed het goed. Het beperkte verlies kan mede verklaard worden uit de Europese trend dat de liberalen wonnen. De crisis van het financiele kapitalisme is niet de crisis van het liberalisme geworden, mede omdat er geen alternatief voorhanden is en het kapitalisme zich veerkrachtig toont.

Vast staat dat Wilders electoraal een enorme klap heeft uitgedeeld. Kort na de overwinning was een veelgehoorde stelling dat Wilders dit kunststukje bij de komende gemeenteraads- en de landelijke verkiezingen zal gaan herhalen. Ik plaats enkele kanttekeningen bij deze stelling.

1. De gevestigde politiek – de middenpartijen - zullen geducht rekening moeten houden met de PVV van Wilders. Hoewel de term populisme een negatieve inhoud heeft, formuleren zij dikwijls vraagstukken die de bestaande machthebbers niet serieus nemen of niet oplossen. Het is te simpel om de aanhang van Wilders als laagopgeleid weg te zetten. Ook mensen met een middelbare of hogere opleiding zijn in toenemende mate gevoelig voor zijn boodschap. Hij is bovendien uitermate populair bij een deel van de jongeren. Hoewel hij gespannen en verbeten overkomt, heeft hij wel degelijk een goede organisatie neergezet. Dat doet hij veel beter dan Fortuyn en Verdonk. Zijn strategie voor de gemeenteraadsverkiezingen is ook slim. Hij doet alleen mee in steden waar hij op winst staat en over kwalitatief sterke mensen kan beschikken.

2. De situatie is voor de PvdA niet geheel uitzichtloos. Uit verkiezingsonderzoek blijkt dat de PvdA weinig stemmen aan de PVV heeft verloren. De PvdA is stemmen kwijt geraakt aan Groen Links en D66. De winst van Wilders is vooral afkomstig van de VVD en het CDA. De achterban van de PvdA lijkt immuun te zijn voor de retoriek de PVV. Door de strijd tussen Wilders en Pechtold liepen de PvdA kiezers weg naar D66 of Groen Links. Wilders had dus via de band invloed op de PvdA. Bos zal een antwoord moeten formuleren op de strijd tussen Wilders en Pechtold. Het is natuurlijk ook heel goed mogelijk dat de kiezers hun stem bij verschillende verkiezingen splitsen: bij de Europese verkiezingen is het voor vele kiezers veiliger om op Wilders te stemmen dan bij de gemeenteraad of de landelijke verkiezingen, als het allemaal dichtbij komt.

3. Stel dat de opmars van de PVV onverminderd doorgaat. Wat zal dan het antwoord van de gevestigde partijen zijn? De overwinning kan zo groot zijn dat men Wilders wel moet toelaten tot de macht. Het lijkt mij echter dat de zittende machthebbers daar niet op zitten te wachten. Met name het CDA zal voor een lastige afweging komen te staan. Deze discussie vindt nu al in de boezem van de partij plaats. Natuurlijk kan Balkenende besluiten met Wilders te regeren, maar dat zal minder snel worden geaccepteerd dan de samenwerking met de LPF. Men kan Wilders natuurlijk tijdens de informatieperiode laten mislukken waardoor een andere coalitie zonder de PVV toch weer gelegitimeerd is.

Het kan ook betekenen dat de gevestigde partijen van het midden, die eigenlijk elkaars tegenstander zijn, met elkaar gaan samenwerken om Wilders uit de macht te houden. Hiermee bedoel ik dat CDA, PvdA, D66, Groen Links, ChristenUnie en VVD in een of andere vorm een Entente Cordiale vormen, waardoor zelfs een winnende PVV door de zittende machthebbers buiten de coalitie wordt gehouden. Een Entente Cordiale kan bestaan uit twee, drie of meer partijen die eigenlijk elkaars tegenstander zijn, maar vanwege een extern gevaar toch maar vriendschap sluiten. De hoefkarren van het gematigde midden vormen ’s nachts een cirkel waar Wilders c.s. permanent omheen blijven galopperen. Het kan dan voor Wilders en zijn aanhang te lang duren om op dit hoge niveau te acteren.

De strijd tussen Wilders en de gematigde middenpartijen zal adembenemend zijn. Een deel van het electoraat voelt zich vervreemd van de politiek. De zittende politici hebben nog steeds geen antwoord geformuleerd op de onvrede van de burgers. Men kan de onvrede verklaren uit een verschil in opleiding, maar politieke elites zijn altijd hoger opgeleid geweest. In het verleden waren er echter altijd enkele politici die opkwamen voor de bevolking. De hedendaagse politici zijn professionals geworden die zich vooral met de eigen beroepsgroep bezighouden en zich wentelen in hun eigen gelijk.