Terwijl ik de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 nog meemaakte, vertrok ik daarna voor twee weken naar Zuid-Afrika. Het was dat ik via Internet de bekende sites van de dagbladen kon raadplegen, anders had ik bij terugkomst geconcludeerd dat er in Nederland een bloedige revolutie had plaatsgevonden. Een hele generatie politici ruimde zonder verdoving het veld. De grote uittocht begon met Agnes Kant (SP) en werd gevolgd door de ministers Camiel Eurlings (CDA) en vice-premier Wouter Bos (PvdA). De laatste twee kozen respectievelijk voor het stichten en het runnen van een gezin. Het korte termijn belang ging boven dat van de lange termijn.

Het Nederlandse politieke debat kabbelt nu rustig verder over de vraag of de beslissingen van Eurlings en Bos terecht zijn geweest. Er is daardoor heel veel aandacht voor “human interest” in de Nederlandse politiek – (“mevrouw Bos sms’t minister Eurlings”), maar veel minder voor de structurele ontwikkelingen. Die zien er niet zo best uit. Er is van sprake van een dubbele legitimiteitscrisis. Dit probleem kan worden verduidelijkt door de politiek voor te stellen als een productieproces: er is een invoer (“input”), een doorvoer (“throughput”) en een uitvoerfase (“output”). Het dubbele legitimiteitsprobleem betekent dat er zowel problemen zijn aan de input- als de outputzijde van de politiek. Aan de inputkant worden er teveel wensen en eisen aan de politiek gesteld, die nooit allemaal kunnen worden verwerkt.

In het verleden werden die eisen beperkt door het maatschappelijk middenveld en een hiërarchisch georganiseerde bureaucratie. Daardoor konden politici hun werk in relatieve rust doen en konden maatschappelijke problemen worden gepacificeerd en oplossingen via beleid worden uitgevoerd. Dat is tegenwoordig lastiger omdat het maatschappelijk middenveld niet meer goed werkt en er nauwelijks nog organisaties zijn die als sluiswachters functioneren. Alles staat tegenwoordig op de politieke agenda. Politici beloven de kiezers ook allemaal dat zij iets aan de problemen zullen doen. Daar komt weinig van terecht, omdat het uitvoeren van beleid steeds lastiger is. Door de versplintering van de bureaucratie en de afname van het gezag is er sprake van grote uitvoeringsproblemen. Er zijn zoveel organisaties bij de uitvoering van het beleid betrokken dat de effectiviteit afneemt.    

Doordat er sprake is van een dubbele legitimiteitscrisis vluchtten politici in sterk symbolisch taalgebruik en plaatsen zij de korte termijn boven de lange termijn. Omdat politici steeds meer beloven neemt de teleurstelling toe. Daardoor neemt het vertrouwen in de politiek af. Dat geldt niet alleen voor politici ("zakkenvullers"), het politieke regime ("de kabinetten Balkenende zijn een bak ellende"), maar ook voor het politieke systeem ("De democratie werkt niet meer!"). Dat laatste is een vorm van systeemkritiek die uniek is voor de naoorlogse periode in Nederland.

De dubbele legitimatiecrisis kan verklaren waarom er tegenwoordig een roep is naar democratisch leiderschap. Bos veronderstelde al dat Nederland uit elkaar was gevallen toen hij de term bindend leiderschap op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen introduceerde. Zijn keuze viel op Cohen waarvan bekend is dat hij “de boel bij elkaar wil houden”. Ook de andere politici zullen leiderschap moeten tonen. Wat zijn de criteria voor goed leiderschap? Daarover  bestaat erg veel literatuur. Bekend is dat een boodschap van hoop op termijn uiteindelijk beter wordt gewaardeerd dan een pessimistisch verhaal. Een leider moet beschikken over moed, creativiteit, verbeelding en emotionele intelligentie. De visie van een werkelijke leider moet verder gaan dan het persoonlijke belang. De beste leiders hebben een “inclusieve” strategie en niet een exclusieve. Zij vinden dat iedereen erbij hoort en tillen de bevolking daardoor naar een hoger plan. Een democratisch leider toont respect, is tolerant, eerlijk en consulteert mensen om de maatschappelijke doelen te bereiken.

De verkiezingen van 9 juni 2010 zullen adembenemend zijn. De “nieuwe” generatie politici zal moeten werken aan oplossingen voor het dubbele legitimiteitsprobleem. Er is meer aandacht nodig voor de lange termijn problemen. Daar moet het over gaan als men leiderschap wil tonen.